Mag de overheid jou dwingen je leegstaand pand te verhuren? De nieuwe Leegstandwet en wat die voor vastgoedeigenaren betekent
De overheid wil lege panden sneller in gebruik nemen en ze geeft zichzelf daarvoor vergaande nieuwe bevoegdheden. Met het wetsvoorstel tot wijziging van de Leegstandwet, waarover de Raad van State onlangs zijn advies uitbracht, kunnen gemeenten eigenaren straks verplichten om een leegstaand pand of woning binnen een vaste termijn te verhuren of in gebruik te geven. Wie niet meewerkt, riskeert een dwangsom. Wat betekent dit voor vastgoedeigenaren?
Wat verandert er?
De huidige Leegstandwet bestaat al decennia, maar wordt in de praktijk nauwelijks gebruikt: slechts 26 van de ruim 340 gemeenten hebben een leegstandverordening vastgesteld. Dat lage aantal heeft alles te maken met de enorme ambtelijke belasting die de handhaving vergt. Bovendien is de administratieve leegstand in Nederland beperkt. Het nieuwe wetsvoorstel moet dit veranderen door gemeenten scherpere instrumenten te geven.
Een van de meest ingrijpende veranderingen ten opzichte van de huidige wet is de uitbreiding van het toepassingsbereik. De Leegstandwet gold tot nu toe alleen voor zelfstandige woningen. Dat verandert op twee fronten. Ten eerste vallen voortaan ook onzelfstandige woonruimten onder de Leegstandwet. Dat zijn woonruimten waarbij essentiële voorzieningen worden gedeeld met andere bewoners, zoals kamers in een gedeelde woning of studentenkamer. Ten tweede worden de sterkere handhavingsinstrumenten uitgebreid naar alle gemeenten en naar niet-woningen. Deze instrumenten zijn tot nu toe alleen experimenteel beschikbaar in Amsterdam en Utrecht. Winkelpanden, kantoren, horecagelegenheden en andere gebouwen kunnen straks ook onderwerp zijn van een leegstandbeschikking
De twee nieuwe kernverplichtingen zijn de geschiktheidsverplichting en de ingebruiknameverplichting. Bij de geschiktheidsverplichting kan de gemeente eigenaren verplichten om een leegstaand pand bouwtechnisch geschikt te maken voor gebruik, als dat momenteel niet het geval is. Die verplichting is wel begrensd: alleen voorzieningen die noodzakelijk zijn op grond van de bouwregelgeving onder de Omgevingswet mogen worden voorgeschreven. Een transformatie naar een andere gebruiksfunctie — bijvoorbeeld van kantoor naar woning — kan via een leegstandbeschikking niet worden afgedwongen.
De ingebruiknameverplichting gaat een stap verder: de gemeente kan eigenaren dwingen het pand of de woning ook daadwerkelijk in gebruik te (laten) nemen. Dit door zelf in te trekken, te verhuren, tijdelijk te verhuren of een leegstandbeheerder in te schakelen. Waar de gemeente voorheen zelf een huurder moest voordragen (wat in de praktijk zelden werkte), legt het nieuwe wetsvoorstel die resultaatsverplichting volledig bij de eigenaar neer.
Welke termijnen gelden er?
De termijnen zijn opgebouwd uit drie afzonderlijke stappen, en het is belangrijk die niet door elkaar te halen.
De eerste stap is de meldingsplicht: de eigenaar is verplicht leegstand te melden bij de gemeente zodra de leegstand langer duurt dan de in de gemeentelijke verordening vastgestelde termijn. Voor woningen geldt een wettelijk minimum van zes maanden. Gemeenten mogen voor niet-woningen een langere termijn hanteren, bijvoorbeeld een jaar.
De tweede stap is de geschiktheidsverplichting: als het pand bouwtechnisch niet op orde is, bepaalt het college in de leegstandbeschikking binnen welke termijn de voorzieningen moeten worden getroffen. Het college stelt een redelijke termijn vast die eenmalig op gemotiveerd verzoek kan worden verlengd.
De derde stap is de ingebruiknameverplichting. Voor woningen geldt een termijn van minimaal één maand om de woonruimte in gebruik te nemen zodra ze geschikt is, met een eenmalige verlenging van minimaal één maand op gemotiveerd verzoek. Voor niet-woningen kan het college pas een ingebruiknameverplichting opleggen als de leegstand langer duurt dan een in de verordening vastgestelde termijn van minimaal twaalf maanden; de termijn om het gebouw vervolgens in gebruik te nemen bedraagt minimaal zes maanden, met een eenmalige verlenging van minimaal drie maanden op gemotiveerd verzoek.
Een inbreuk op uw eigendomsrecht
De Raad van State benoemt het onomwonden: deze bevoegdheden treden in het eigendomsrecht en zijn “verstrekkend” . Het eigendomsrecht is beschermd door artikel 1 van het Eerste Protocol bij het EVRM. Dat recht is niet absoluut. De overheid mag het reguleren als daar een wettelijke grondslag voor is, een legitiem doel mee wordt gediend en de maatregel proportioneel is. Aan die drie eisen wordt in het wetsvoorstel aandacht besteed, maar de spanning blijft.
Opvallend is de nuance die de Raad van State heeft aangebracht in wie precies verplichtingen opgelegd kan krijgen. Het wetsvoorstel maakt nu een strikt onderscheid tussen de eigenaar en de gebruiksbevoegde. De geschiktheidsverplichting (verbouwingen) kan alleen worden opgelegd aan degene die juridisch bevoegd is voorzieningen te treffen. Dat is niet altijd de eigenaar. De ingebruiknameverplichting kan alleen worden opgelegd aan degene die het pand rechtens in gebruik mag geven. Dit onderscheid is in het belang van eigenaren: die kunnen niet worden gedwongen iets te doen waartoe zij juridisch niet bevoegd zijn.
Hoe spoort de gemeente leegstand op?
Gemeenten krijgen ook een nieuw opsporingsmiddel: ze mogen elektriciteitsverbruiksgegevens opvragen via het platform Normo om te bepalen of een pand leeg staat. Dit mag alleen bij een redelijk vermoeden van leegstand. Bijvoorbeeld als niemand op het adres in de Basisregistratie Personen staat ingeschreven en alleen als het verbruik onder het landelijk normverbruik ligt. Een pand binnentreden zonder toestemming mag de gemeente nadrukkelijk níet: die bevoegdheid is na consultatie geschrapt als disproportioneel. Wel bestaat er een meldingsplicht: zodra een pand of woning langer dan een in de gemeentelijke verordening vastgestelde termijn leegstaat (minimaal zes maanden voor woningen), is de eigenaar verplicht dat te melden bij de gemeente. Wie dat nalaat, riskeert een bestuurlijke boete .
Wat als u de verplichtingen niet nakomt?
Wie na een leegstandbeschikking niet voldoet aan de geschiktheids- of ingebruiknameverplichting, kan een last onder dwangsom opgelegd krijgen.
Pas op: de leegstandbelasting komt er ook nog aan
Tegelijkertijd met dit wetsvoorstel is via een amendement op de Fiscale Verzamelwet 2026 een grondslag voor een gemeentelijke leegstandbelasting ingevoerd. De Raad van State waarschuwde expliciet dat het bestaan van zo’n belasting eigenaren juist kan ontmoedigen om leegstand te melden. Gemeenten worden opgeroepen beide instrumenten zorgvuldig op elkaar af te stemmen. Relevant voor u: de gegevens die de toezichthouder via Normo opvraagt mogen uitdrukkelijk niet worden gebruikt voor de heffing van de leegstandbelasting.
Wat kunt u nu al doen?
Het wetsvoorstel is nog niet in werking getreden, maar de richting is duidelijk. Als vastgoedeigenaar met leegstaand vastgoed is het verstandig om nu al een aantal stappen te zetten: breng in kaart welke panden en woningen (dreigen te gaan) leegstaan, documenteer de reden van leegstand goed (sloop, verbouwing, actieve verkoop), controleer of uw gemeente al een leegstandverordening heeft of aankondigt die in te voeren, en laat u tijdig adviseren over de rechtspositie als u een leegstandbeschikking ontvangt.