Actio pauliana en het samenstel van rechtshandelingen

De Hoge Raad verruimt de mogelijkheden voor curatoren om een samenstel van rechtshandelingen aan te tasten door middel van de artikel 42 Fw-actio pauliana (arrest van 20 juni 2025, ECLI:NL:HR:2025:975). In deze blog beschrijven wij kort de artikel 42 Fw-actio pauliana en dit (ingrijpende) arrest van de Hoge Raad.

De vernietiging van (onverplichte) rechtshandelingen

Op grond van artikel 42 Fw kan de curator, namens de boedel, een rechtshandeling vernietigen die de schuldenaar vóór faillietverklaring heeft verricht, als die handeling onverplicht was én de schuldenaar op dat moment wist of had moeten weten dat daardoor schuldeisers zouden worden benadeeld.

Bij meerzijdige of eenzijdig tot een ander gerichte rechtshandelingen die niet om niet zijn verricht (dus bijvoorbeeld tegen betaling), geldt een extra eis: ook de wederpartij moet toen hebben geweten of behoren te weten dat de schuldeisers door de handeling zouden worden benadeeld.

Van deze wetenschap van benadeling is sprake als op het moment van de rechtshandeling het faillissement én een tekort daarin met een redelijke mate van waarschijnlijkheid voorzienbaar waren, zowel voor de schuldenaar als voor diens wederpartij (HR 22 december 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI8493 en HR 7 april 2017,ECLI:NL:HR:2017:635).

Het vernietigen van een rechtshandeling op grond van (onder meer) artikel 42 Fw wordt de actio pauliana genoemd. Het doel van de actio pauliana is het boedelactief herstellen en voorkomen dat bepaalde partijen onterecht worden bevoordeeld ten koste van de gezamenlijke schuldeisers die daarmee worden benadeeld.

In de tekst van de wet, artikel 42 Fw, staat de enkelvoudige rechtshandeling centraal, terwijl in de praktijk rechtshandelingen vaak ook samenhangen met andere rechtshandelingen. Dat is relevant voor de rest van deze blog.

Hoge Raad: de actio pauliana heeft ook betrekking op een samenstel van rechtshandelingen

In zijn arrest van 20 juni 2025 (ECLI:NL:HR:2025:975) oordeelt de Hoge Raad dat ook een samenstel van rechtshandelingen (meerdere, met elkaar samenhangende rechtshandelingen) onder de reikwijdte van artikel 42 Fw kunnen vallen:

“3.3
Art. 42 Fw neemt de enkelvoudige rechtshandeling tot uitgangspunt. De omstandigheden van het geval kunnen evenwel meebrengen dat onder de reikwijdte van art. 42 Fw niet alleen een enkelvoudige rechtshandeling kan worden beoordeeld, maar ook een samenhangend geheel van rechtshandelingen als zodanig, dus als geheel beschouwd. De Hoge Raad heeft in dat verband al eerder geoordeeld dat voor de toepassing van art. 42 Fw rechtshandelingen een zodanig samenhangend geheel kunnen vormen dat de (nadelige) gevolgen ervan in onderling verband moeten worden beoordeeld.4 [4: Zie HR 19 december 2008, ECLI:NL:HR:2008:BG1117, rov. 3.6.2.]
Uit het voorgaande volgt dat het bij de toepassing van art. 42 Fw op een samenhangend geheel van rechtshandelingen erom gaat of dit samenhangende geheel als zodanig schuldeisers heeft benadeeld. Daarmee strookt dat ook de beoordeling van de wetenschap van benadeling wordt betrokken op het samenhangende geheel van rechtshandelingen. Daarbij gaat het erom dat op enig moment bij het verrichten van een rechtshandeling die behoort tot het samenhangende geheel van rechtshandelingen, is voldaan aan de voorwaarde dat de schuldenaar en, in het geval van art. 42 lid 2 Fw, degene met of jegens wie de schuldenaar de rechtshandeling verrichtte, wist of behoorde te weten dat van dat samenhangende geheel van rechtshandelingen benadeling van schuldeisers het gevolg zou zijn. Met het voorgaande strookt eveneens dat ook de beoordeling van de onverplichtheid die art. 42 Fw als voorwaarde stelt voor vernietiging, wordt betrokken op het samenhangende geheel van rechtshandelingen.“

Juridische implicaties van het arrest

Op het eerste gezicht komt het bovenstaande wel logisch voor. Duidelijk was al wel dat artikel 42 Fw ook kan worden toegepast op een samenstel van rechtshandelingen. Relevant is dat de Hoge Raad de hierboven beschreven criteria voor een succesvol beroep op de artikel 42 Fw-actio pauliana, die zijn geschreven voor de enkelvoudige rechtshandeling, toepast op het samenstel van rechtshandelingen. De vereisten van benadeling en wetenschap van benadeling hebben dan betrekking op het samenstel van rechtshandelingen. Het gaat zelfs zo ver dat de wetenschap van benadeling bestaat als die wetenschap op enig moment (dus niet per se vanaf het begin) bij het verricht van de rechtshandelingen bestond. En ook het criterium voor toepassing van artikel 42 Fw, dat de rechtshandeling onverplicht werd verricht, wordt door de Hoge Raad toegepast op het niveau van het geheel (het samenstel van rechtshandelingen).

Hiermee lijkt de reikwijdte van de actio pauliana en dus ook de gereedschapskist van de curator behoorlijk te worden uitgebreid.

Kritiek

Verstijlen is in zijn noot (NJ 2025/188) kritisch over dit arrest. Het enkele feit dat bij één handeling wetenschap van benadeling bestaat, betekent niet automatisch dat het hele samenstel besmet is. Het moment waarop die wetenschap bestaat, is relevant. Niet elke combinatie vormt een samenstel. En dit arrest opent de mogelijkheid om het restrictieve artikel 47 FW, dat betrekking heeft op de vernietiging van verplicht verrichte rechtshandelingen, te omzeilen.

Praktische gevolgen voor de praktijk

Voor curatoren betekent dit arrest een verruiming van de mogelijkheid (een samenstel van) rechtshandelingen te vernietigen. Voor bedrijven in moeilijkheden en hun wederpartijen, bestuurders, en adviseurs betekent dit vooral: meer risico, meer waakzaamheid.